دسته‌ها
راز و رمز نویسندگی

هفتم ـ فهرستها

وقتی نوشتۀ مورد نظر، رساله و یا کتابی مرتب باشد، بهتر آن می باشد تا نویسنده، زحمت آوردن فهرست دقیق و مکمل را تقبل نماید. در ایندسته از نوشته ها، فهرست جامع، معمولاً موارد زیر را احتوا می نماید:
الف ـ فهرست آیات قرآنی.
باء ـ فهرست احادیث.
جیم ـ فهرست اقوال و امثال و حکم؛ اعم از فارسی و غیره.
دال ـ فهرست لغات و اصطلاحات.
هاء ـ فهرست داستانها و تمثیلات.
واو ـ فهرست اشعار؛ اعم از فارسی و غیره.
زاء ـ فهرست اشخاص و اعلام و قبایل.
حاء ـ فهرست مکانها.
طاء ـ فهرست کتابها.
یاء ـ فهرست تصاویر، جدولها و… .

     تذکر: در زمینۀ کتابنامه، گاهی فقط به آوردن اسم کتاب و صفحۀ مربوطه بسنده می شود؛ هم بدانسان که گاهی شناسنامۀ کامل آنرا ارائه می دهند.
در این رابطه بهتر و زیباتر آن است که: اولاً ترتیب الفبایی کتابها رعایت شوند؛ و ثانیاً کتابنامه به ترتیب از کتاب ها، اعم از چاپی و خطی، فارسی و جز آن، به مجله ها، گاهنامه ها، مقاله ها، روزنامه ها و غیره ختم شود.

هدایت و توفیق از اوست.

دسته‌ها
راز و رمز نویسندگی

ششم ـ ضمایم و تعلیقه ها

  ضمایم و تعلیقه ها عبارت از این موارد توانند بود:
الف ـ آنچه بر محتوای نوشته به نحوی از انحاء از نظر تکمیلی کمک می نمایند.
باء ـ عکسهایی که آوردن آنها از جهتی لازم و ضروری می نمایند؛
جیم ـ جدولهاییکه در ترتیب، خلاصه سازی و روشنگری کمک می نمایند؛
دال ـ اختلاف نسخه های مهم و قابل توجه، بویژه وقتی مربوط به برخی از احادیث و یا نقل قولهای مهم و معروف باشند؛
هاء ـ برخی از شواهد و مدارک لازم و ضروری؛ زیرا گاهی در امر نویسندگی به دلیلی مطلبی مهم از قید قلم فرو می ماند؛ گاهی سندی گم شده و پس از پایان کار نوشته بدست می آید؛ گاهی بیان شواهد، توضیح و تفسیرهای مؤثر، حجم متن و طول کلام را از اندازۀ مورد نظر بیشتر می دارد و لذا آنرا به آخر می برند.

     به هر حال، ضمیمه ها و تعلیقه ها به شکلی کاملاً روشن و ممتاز علامت گذاری و یا شماره بندی شده، ارتباط هر ضمیمه را با مطلب اصلی به یکی از دو گونۀ زیر مشخص و ممتاز می دارند:
یکم ـ متن را به صورتی دقیق شمارۀ مسلسل زده و عین همان شماره را در ضمایم تکرار می دارند؛
دوم ـ هماهنگ کردن شمارۀ ضمیمه، با صفحه و سطر مورد نظر در متن اصلی نوشته.

دسته‌ها
راز و رمز نویسندگی

پنجم ـ نقل قول ها

     آنچه بی نیاز از تأکید می نماید اینست که نویسندگی با «نقل قول» پیوندی بسیار نزدیک داشته و گاهی لازم و ضرور می شود تا نویسنده به نقل قول بپردازد، اما آنچه در این رابطه مهم می نماید اینست که باید به اصول و ظرایف این امر توجه لازم و شایسته یی را مبذول دارد. از عمدۀ ظرافتهای این کار آن است که:

1 ـ فقط در موارد شدیداً ضروری، گزیده و ارائه شوند؛ چرا که در غیر این موارد؛ نویسنده به فقر مطلب و نقالی متهم می شود. در این رابطه، شاید بتوان ضروری ترین موارد را از این قرار تلقی کرد:
1 ـ اثبات حکم و یا ادعا؛
2 ـ تأیید حکم و یا ادعایی مهم؛
3 ـ تحکیم و استدلال و حجت و… ؛
4 ـ رهایی از سوء تعبیر و اتهام و… ؛
5 ـ وقتی متن و یا مطلب مورد نظر به تحلیل، توجیه، تأویل، تفسیر و شکافتن نیازمند باشد.

     2 ـ با دقت و امانت کامل نقل شوند؛ لازمۀ این کار: ارائه ی کاملاً عینی و همسان واژه ها، نحوۀ املا، علامت گذاریها و غیره می باشد.

     3 ـ اگر مطالب نقل قول شده طولانی و خلاصه شده باشند، باید تلاش دقیق شود تا: اولاً مواضع حذف شده با گذاشتن نشانۀ تعلیق مشخص شده و ثانیاً: مطالب به گونه ئی گزینش و آورده شوند که پیوند معنایی آنها حفظ شده و سر رشتۀ مطلب از دست خواننده بدر نرود.

     تذکر: نویسنده در موارد «نقل در نقل» می تواند از روشهایی ویژه استفاده نماید؛ مثلاً : اگر نقل در نقل کوتاه باشد، نقل قول را در میان ناخونه و نقل در نقل را در میان این نشانه و… ، می گذارند، ولی اگر بلند باشد نقل قول اصلی را با سطرهای کوتاهتر از سطرهای متن نوشته و نقل در نقل را در میان ناخونه قرار می دهند.

دسته‌ها
راز و رمز نویسندگی

چهارم ـ پاورقیها

    همانطوری که قبلاً هم آمد، ممکن است پاورقی ها به چند شکل منعکس شوند:
الف ـ پائین صفحات معین و لازم؛
باء ـ آخر هر فصل؛
جیم ـ آخر مقاله و یا کتاب:

     به هر حال، پاورقی ها را برای اکمال و ارائه ی یکی از این موارد می آورند:
1 ـ دادن نشانی مرجع و ماخذ مطلب یاد شده؛
2 ـ توضیح، تکمیل و تفسیر مطلب متن نوشته؛
3 ـ اعتبار و استحکام بخشیدن به مطلب؛
4 ـ ارجاع به مطالب قبلی و یا بعدی نوشته؛
5 ـ ارجاع خواننده به زمینه های اطلاعاتی بیشتر؛
6 ـ ضبط و ارائه ی نسخه بدلها؛
7 ـ ارائه ی معنای برخی از واژه ها، ضبط حروف بومی اسماء و اعلام بیگانه، معادلهای اصطلاحی و لغوی و…

دسته‌ها
راز و رمز نویسندگی

سوم ـ شماره گذاریها

  شماره گذاری معمولاً برای سهولت تشخیص و تداوم مطلب است؛ لذا همۀ صفحه های یک نوشته شماره دارند؛ منتها: برای تنوع و تزئین:
الف ـ صفحه های معنون و ممتاز (آغازین) هر فصل را شماره نمی گذارند؛ هر چند که از شمارش نمی اندازند.
باء ـ صفحه های مقدمه را گاهی با شمارش حروفی (یک و دو و سه و…) و زمانی با شماره های لاتین و در مواردی به حروف «ابجد» می نگارند.
بعضی از قدیمی های ما، اینکار را با نوشتن «اشکال حسابِ رُقُم» مشخص می کرده اند.
گاهی از شماره ها، برای ارجاع به پاورقی، شرح و توضیح و… بهره گرفته می شود، در این حال، شماره ها یا دقیقاً در پایان جملۀ مورد نظر و یا روی شانۀ چپ واژه ای گذاشته می شود که مورد نظر نویسنده می باشد. همان طوری که قبلاً هم اشاره شد، گاهی برای این منظور از اشکالی مانند ستاره و غیره نیز بهره می جویند.
تذکر: در این رابطه بعضی از نویسنده ها، در هر صفحه و به تعداد لازم همان صفحه، شماره انتخاب می دارند؛ و برخی به ترتیب مسلسل، برای هر فصل، و عده یی هم به همان ترتیب (مسلسل) برای تمام نوشتۀ خود، اعم از اینکه مقاله باشد یا رساله و کتاب.
باید افزود که اگر پاورقی در صفحۀ مورد نظر تمام نشود، لازم است تا نویسنده به نحوی خواننده را متوجه ساخته، یا مستقیماً بنویسد که: بقیه در کجا؛ یا با نشانه های ارجاعی ( ـــ ) متوجهش دارد و یا عملاً عبارت را طوری بنگارد که خود بخود ناتمام بودن آن روشن گردد.
چندی است که گونۀ دیگری از شماره گذاری نیز رواج پیدا کرده است؛ و آن: شماره گذاری بندهای متعدد یک مطلب در داخل صفحه های کتاب می باشد. در این روش، نویسنده هر فصل و یا بخش را به چند بند تقسیم کرده و جلو هر بند شمارۀ لازم را می گذارد.

     تذکر: بعضی از این نویسنده ها، علاوه بر نهادن شمارة هر بند در کنار مطلب، شمارۀ فصل معین کتاب خود را نیز در کنارش می گذارند؛ مثلاً: 12 ـ 3 یعنی: بند دوازدهم از فصل سوم و غیره.

دسته‌ها
راز و رمز نویسندگی

دوم ـ فاصله گذاریها

  به عنوان اموری تزئینی و مؤثر پیشنهاد می شود به این نکات توجه شود:
الف ـ فاصلۀ عنوان از سر صفحه: بهتر می نماید تا عنوان هر بخش، به فاصلۀ 6 تا 7 سانتی متر پائین تر از سر صفحه و در وسط صفحه نگاشته شود.
باء ـ فاصلۀ عنوان از سطر اول: فاصلۀ سطر اول از عنوان هر بخش و یا هر فصل و غیره که معمولاً با حروفی درشت نوشته شده است، باید حداقل دو سانتی متر پائین تر ـ و حداکثر چهار سانتی متر ـ نوشته شود.
جیم ـ سطر اول: اولاً باید گفت که لازم و ضروری است تا نوشته بر صفحۀ کاغذ و غیر آن، باید طوری نوشته شود که: هر چهار طرف صفحه ـ به تناسب لازم ـ سفید داشته باشد؛ که همۀ کتابها از قدیم و جدید دارند. ثانیاً: فاصلۀ سطر اول از کنار صفحه، حدود یک تا یک و نیم سانتی متر بیشتر از سطرهای دیگر باشد؛ که در همۀ نوشته های چاپی و دستی امروز، این کار رعایت می شود.
دال ـ فاصلۀ متن از پا ورقی: معمولاً بین متن و پا ورقی خطی فاصل ـ به طول سطرهای همان صفحه ـ می گذارند.
گاهی خط فاصل را کوتاه کرده و حروف پا ورقی را ریزتر از حروف متن بر می گزینند؛ ولی زمانی که هیچ کدام از اینها رعایت نشده باشد، بهتر است میان متن و پاورقی حدود دو تا دو و نیم سانتی متر فاصله قرار دهیم.
می توان با نوشتن مطالب پاورقی به رنگهایی مخالف رنگ متن، آنرا از متن ممتاز ساخت؛ همچنانکه می توان مقابل مطالب آن از اشکالی توجه برانگیز مانند ستاره و سرو و… بهره گرفت و بدین وسیله آنرا ممتاز ساخت.

     تذکر: بعضی از نویسنده ها و ناشرها، وقتی مطلبی را از دیگری نقل قول می نمایند ـ به ویژه وقتی مطلب بلند و طولانی باشد ـ یا آن مطالب را با حروفی ریزتر و یا درشت تر می نویسند؛ و یا طول سطرهای آن را معمولاً دو سانتی متر کمتر از طول سطرهای مطالب خود (از هر طرف یک سانتی متر کمتر) می آورند؛ ولی اگر نوشتۀ مربوطه بسیار کوتاه باشد، به ادامۀ مطلب، پس از نشانۀ دو نقطه (:)و در میان ناخونه جای می دهند.
معمولاً فاصلۀ سطر اول از سر صفحه، حدود نیم سانتی متر بیشتر از فاصلۀ سطر آخر از پائین صفحه است.
فاصلۀ سطرهای دو طرف ـ بجز سطرهای آغاز هر بند و… ـ حتماً مساوی می باشند.
هاء ـ فاصلۀ عنوانهای کنار صفحه: عنوان های کنار صفحه معمولاً به فاصلۀ دو سطر پائین تر از مطالب بالا و یک تا یک و نیم سطر بالاتر از مطالب بعدی، با حروفی درشت تر و یا به رنگی دیگر و تقریباً موازی و هم ردیف سطرهای اصلی، نوشته می شوند. در برخی از موارد، نویسنده بجای شماره های مربوط به عنوانهای بغلی از گذاشتن ستاره بهره می جوید.

دسته‌ها
راز و رمز نویسندگی

یکم ـ صفحۀ عنوان

معمولاً در رساله ها و کتابها، بعد از ورق جلد، و احیاناً بعد از صفحه یی که مزین به «بسم الله الرحمن الرحیم» شده است، پشت صفحۀ بسم الله را برای همین امر اختصاص می دهند.

     این امر که در واقع معرفی نامۀ مختصری از کتاب می باشد، گاهی در بالای صفحه و گاهی در قسمت پایین صفحه ظهور و تجلی می یابد.
چند سالی می شود که بعضی از ناشران، این معرفی نامه را دقیقاً به سبک کتابخانه یی و امروزی انجام می دهند. به هر حال در این صفحه مسایلی مشابه مسایل زیر درج می شود:
* سر رشتۀ زندگی را بدست گیرید
* دکتر دایر دبلیو
* ترجمه ی مسعود خلدی
* فیلم و زینگ: چاپخانۀ احمدی و لیتوگرافی بابک
* چاپ داخل کتاب: چاپخانۀ مشعل آزادی
* چاپ جلد کتاب: چاپخانۀ مشعل آزادی
* صحافی: صحافی دانش
* چاپ هشتم تابستان 1373
* تیراژ چاپ هشتم: 5000
* بهاء: 3200 ريال
* ناشر: انتشارات ابوعلی

دسته‌ها
راز و رمز نویسندگی

بخش سوم ـ برخی بایسته ها

در این بخش به ذکر پاره یی از عمده ترین مواردی می پردازیم که در امر نویسندگی ـ به ویژه آنگاه که پای رساله نویسی و کتاب نویسی به میان می آید ـ قابل توجه توانند بود.

دسته‌ها
راز و رمز نویسندگی

دوازدهم ستاره (*)

    این نشانه را معمولاً در موارد زیر به کار می برند:
یکم ـ به منظور ایجاد فاصله در میان دو شعر ـ اعم از اینکه دو غزل یا مثنوی و غیره یی باشند که پشت سر هم نوشته شده اند ـ ، یا دو و یا بیشتر از دو مصراعِ از یک شعر.

دوم ـ برای ارجاع به حواشی صفحه هایی که یا:
حاشیۀ در حاشیه داشته باشد؛ لذا برای توضیح و یا ارجاع حاشیۀ اول از اعداد استفاده می شود و برای ارجاع به حاشیۀ فرعی از ستاره؛ و یا:
اعداد برای مقصد دیگری ـ و مثلاً برای تبیین نسخة بدلها ـ مورد استفاده قرار گرفته باشند.

     جیم ـ برخی از نویسنده ها، برای برجسته ساختن کلمه ها و فقره هایی مانند: «یادداشت»، «توجه»، «تذکر و…» پیش از نوشتن خود آنها، ستاره می گذارند.

     دال ـ برخی از نویسنده ها، آن را در برابر کلمۀ اول پاراگرافهای عمده و مورد نظر خود ـ و البته به عنوان «نشانی» و «علامتِ اهمیت مطلب» ـ می گذارند.